مشاوره توانبخشی در ایران

مشاوره توانبخشی را بشناسیم

 
 
مدتی قبل یکی از همکاران قصد تمدید پروانه ی کسب مرکزش را داشت. طبق قوانین سازمانی که قصد گرفتن مجوز از آن را داشت، باید احراز می شد که یک نفر با حداقل مدرک کارشناسی ارشد مشاوره در آن مرکز حضور دارد و همکاری می کند(مدرک همکارمان روانشناسی بالینی بود). بنابراین قرار بر این شد که من به عنوان همکار جهت مصاحبه به آن سازمان معرفی شوم تا مجوز مرکز آزاد شود.
 طبق قرار به سازمان مذکور مراجعه کردم و مسئول آن بخش که به مجوز ها رسیدگی می کرد، از من جویای مدرکم شد(لازم به ذکر هست که در کشور ما حداقل 5 سازمان هستند که مجوز فعالیت های مشاوره و روانشناسی را صادر می کنند!)، گفتم: «کارشناس ارشد مشاوره توانبخشی» گفتند «مشاوره توانبخشی؟! چی هست؟!»(در اون لحظه قیافه ی من رو که از تعجب دگرگون شده بود تصور بفرمایید!) گفتم: «مشاوره توانبخشی گرایش جدیدی هست که در ایران دو دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی و علامه طباطبایی این رشته را در مقطع کارشناسی ارشد ارائه می کنند و...» که ایشان گفتند: «ما تا حالا همکاری با مشخصات رشته ی شما نداشته ایم!» که من هم گفتم: «خوب من اولین نفر هستم  و منتظر هم رشته ای های من باشید که به زودی سراغ شما خواهند آمد!»
روز مصاحبه فرا رسید. دوستانی که قبل از من نوبت مصاحبه شان بود و از گرایش های دیگر روانشناسی بودند هر کدام نزدیک یک ساعت داخل بودند! تا نوبت من رسید. من حتی ریز نمراتم رو هم در میان مدارک گذاشته بودم که در صورت تکرار آن سوال که «مشاوره ی توانبخشی چیست؟!» اطلاعاتی درباره ی واحد های رشته ی خودم بدهم! وارد شدم و چند نفر همکار محترم و با تجربه منتظر بودند. بعد از نگاهی به مدارک من، پرسیدند: «دماوند خوندید؟!» گفتم: «خیر، دانشگاه علامه طباطبایی تهران خواندم!»
میخواستم در مدح رشته ام بالای منبر بروم که خوشبختانه سوالات موشکافانه ی آن ها که حاکی از شناختشان نسبت به رشته ام بود باعث خوشحالی ام شد و مصاحبه در عرض 10 دقیقه به اتمام رسید و مراحل مجوز مرکز همکارمان هم طبق روند خودش طی شده و نهایی شد!
اما نکته ای که بعضا مرا آزار می دهد عدم شناخت مردم و حتی همکاران با رشته هایی نزدیک مثل روانشناسی  از «مشاوره ی توانبخشی» می باشد و وقتی اسم رشته را می شنوند به اشتباه فکرشان سراغ کودکان استثنایی می رود!(این مورد صرفا بخشی از مشاوره ی توانبخشی هست)یا فقط به فکر توانبخشی جنسی می افتند!(باز هم این فقط بخشی از موضوع می باشد)
اما در این پست مفصل به رشته ی خودم می پردازم:
مشاوره ی توانبخشی علاوه بر واحد های عمومی و مشترک در تمامی گرایش های مشاوره در ایران(خانواده، تحصیلی، شغلی، توانبخشی) که شامل دروس زیر می باشد دروس تخصصی نیز به قرار زیر دارد:
دروس مشترک:
نظریه های پیشرفته ی مشاوره و روان درمانی، تمرین فنون مشاوره در آزمایشگاه، مشاوره ی گروهی، آمار استنباطی پیشرفته در مشاوره و روان درمانی، روش تحقیق پیشرفته در روانشناسی و علوم تربیتی، هدایت و مشورت در اسلام
اما دروس تخصصی مشاوره توانبخشی:
1. مشاوره بحران: در این واحد مسائل مختلف مرتبط با بحران بررسی می شود، مثل: طلاق، مرگ، سوگ و فقدان، خیانت، تجاوز، قتل، تولد فرزند معلول، PTSD(اختلالی مرتبط با حوادثی با بار هیجانی منفی بالا و اثرات منفی طولانی مدت)، ورشکستگی، جنگ، زلزله، سیل و...
(به نظر خودم گل سرسبد دروس رشته مشاوره ی توانبخشی همین درس مشاوره ی بحران هست، همانطور که استاد محترم این درس سرکار خانم دکتر «فرنگیس کاظمی» هم نظرشان بر این بود که این درس اهمیت بالایی در دروس رشته ی ما دارد)
2. خانواده و توانبخشی: در این درس هدف مداخله در خانواده هایی هست که به واسطه ی معلولیت یا بحرانی کارکرد های آن مختل شده است(منظور از معلول کسی نیست که درست یا پا ندارد، معلولیت عبارت است از نقص در کارکرد های فردی، اجتماعی، تحصیلی، شغلی فرد که به واسطه ی عارضه ای مادر زادی یا عارضی رخ داده است و باعث نقص در فرد شده است. بنابراین بیماری روانی مزمنی مثل افسردگی، اسکیزوفرنی، یا اختلالات جنسی که می توانند زندگی عادی فرد را مختل کنند در این خانواده قرار می گیرند)
3. مشاوره با معلولان جسمی و روحی: تمامی معلولیت های جسمی و ذهنی(مثل کم توانی ذهنی و بیماری های روانی مزمن) در این گروه جای می گیرند. برای مثال ورزشکاری که سال ها برای رسیدن به وضعیت ایده آل خود زحمت کشیده، در اثر تصادفی ناگهانی دچار نقص در پای خودش شده است، تروما و ضربه ی سنگینی را از نظر روحی تجربه می کند و شاید دوره هایی از افسردگی یا اضطراب را تجربه کند!
4. توانبخشی شغلی معلولان: در  این زمینه تلاش می شود با به حداقل رساندن اثرات عارضه بر فرد، او را برای پذیرفتن فعالیت اقتصادی رضایت بخش آماده کنیم(مثلا با آموزش مهارت هایی خاص). نکته ی جالب و اساسی اینجاست که باید جامعه را هم آماده پذیرش این فرد نماییم!(مثلا به قسمت زرد رنگ سنگ فرش پیاده رو ها که ویژه ی نابینایان است توجه بفرمایید، یا اندازه ی خاص پله ها)
5. مشاوره با معتادان: همانطور که در زمان حاضر اصول خاصی بر روند درمان بیماران دچار سو مصرف مواد مخدر حاکم هست، درمان های مثلثی بر روی این بیماران صورت می پذیرد. حضور و همکاری روانپزشک، روانشناس و خانواده ی بیمار اثر بخشی درمان را بالا می برد. در این مورد، درمان های رفتاری و شناختی معمولا اثر بخشی بیشتری از خود نشان می دهند.
6. مشاوره با سالمندان: در این درس به متغیر هایی که زندگی سالمندان را تحت تاثیر قرار می دهد پرداخته می شود، مثل: درد بدنی، فقدان ها، افسردگی، اضطراب، تنهایی، روابط عاطفی و...(تصور کنید که سالمندی حدودا 70 ساله با شما مطرح می کند که از زندگی جنسی خود راضی نیست! مشاور توانبخشی باید مسلط به موضوع بوده و رهنمودهای درمانی را برای وی فراهم کند!)
7. کارورزی عملی
8. سمینار یا پایان نامه
 
برداشت خودم: مشاور توانبخشی که آچار فرانسه نباشد، مشاور توانبخشی نیست!
 
یک پیش بینی: فکر می کنم فرسودگی شغلی همکاران این گرایش بالا خواهد بود!
 
شاد باشید و سرافراز...
فرشاد رضائی نامدار
مشاور روانشناس